Antoni Szlagowski – komentarz do dzieł

Abp Antoni Szlagowski – Mickiewicz i Słowacki a Biblia

Arcybiskup Antoni Szlagowski zapisał się w historii jako wikariusz kapitulny Archidiecezji Warszawskiej w ostatnich latach wojny. To on przechował w Milanówki serce Fryderyka Chopina i uratował je przed zniszczeniem w czasie Powstania Warszawskiego. Zapisał się również w historii nauki jako rektor Uniwersytetu Warszawskiego i badacz Pisma Świętego. Co więcej współczesnym sobie dał się poznać jako wytrawny i elokwentny mówca, cieszący audytoria swoimi popisami krasomówczymi. Jednak tuż po wojnie biskup usunął się w cień, nie był postacią pierwszoplanową, a przez to został trochę zapomniany. To właśnie w tym okresie powstały jego dwa niewydane dzieła: Mickiewicz a Biblia oraz Słowacki a Biblia (choć dwa krótkie fragmenty pojawiły się drukiem już przed wojną).

Na początek należy przybliżyć sylwetkę biskupa. Antoni Władysław Szlagowski urodził się 10 lipca 1864 roku w Gulczewie (obecnie Stare Gulczewo) w gminie Słupno pod Płockiem. Jego rodzicami byli Kazimierz Szlagowski, rządca dóbr Gulczewo oraz Hipolita z Dobrowolskich. Ochrzczony został w parafii Imielnica 15 lipca 1864 roku, razem ze swoim bratem bliźniakiem Stanisławem Sewerynem. W 1882 roku wstąpił do Seminarium Duchownego w Warszawie, a w 1888 zaczął uczęszczać do Cesarskiej Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej w Petersburgu. Święcenia przyjął w roku 1890, a akademię ukończył rok później. W kolejnych latach pracował jako wikariusz w parafiach św. Antoniego Padewskiego i św. Aleksandra w Warszawie oraz jako obrońca węzła małżeńskiego w sądzie metropolitalnym. W 1895 roku został mianowany profesorem Pisma Świętego w  Seminarium Duchownym. W latach 1901-1909 pełnił również funkcję administratora parafii Kurdwanów. W 1907 roku dołączył do grona kanoników Kapituły Metropolitalnej, a w 1913 został jej sekretarzem. W 1909 roku uzyskał tytuł doktora teologii. Profesorem w Seminarium pozostał aż do 1918 roku, gdy został profesorem i pierwszym dziekanem nowopowstałego Wydziału Teologii na Uniwersytecie Warszawskim. W roku akademickim 1927-1928 pełnił rolę rektora tegoż uniwersytetu. W 1928 roku został mianowany biskupem tytularnym Irenopolis in Cilicia i biskupem pomocniczym warszawskim. Sakrę biskupią przyjął 7 października 1928 roku z rąk abp Aleksandra kardynała Kakowskiego. Od tego roku pełnił również funkcję proboszcza parafii św. Barbary w Warszawie. Na emeryturę przeszedł w 1935 roku. Śmierć kard. Kakowskiego i wybuch wojny spowodowały, że musiał wrócić do czynnej posługi biskupiej. Po śmierci bpa Stanisława Galla w 1942 roku sprawował rządy nad archidiecezją warszawską jako wikariusz kapitulny. W trakcie Powstania Warszawskiego nie opuścił Warszawy i we wrześniu został internowany do Milanówka. 24 listopada 1945 roku został mianowany arcybiskupem tytularnym Cotyaeum. Władzę przekazał w 1946 roku nowomianowanemu arcybiskupowi metropolicie prymasowi Augustowi kardynałowi Hlondowi i udał się powtórnie na emeryturę, pozostając w Milanówku aż do śmierci 28 lutego 1956 roku.

Abp Antoni Szlagowski w swoich badaniach naukowym zajmował się głównie biblistyką. Jego największe dzieła to przede wszystkim wydanie zmodernizowanego przekładu Nowego Testamentu z Biblii Jakuba Wujka wraz z komentarzami (Nowy Testament, 1900) oraz Wstęp ogólny historyczno-krytyczny do Pisma Świętego (1908). W swoich pracach zajmował się również analizą konkretnych fragmentów Biblii (n.p. modlitwy Ojcze Nasz).

Naukowa analiza Pisma Świętego nie przyniosła jednak tak wielkiej popularności bp Szlagowskiemu jak kaznodziejstwo. Uznanie jako mówca zdobył już w czasie profesury w Seminarium Duchownym, które umocnił w okresie pracy na Uniwersytecie Warszawskim. Większa część jego bibliografii to broszury z mowami okolicznościowymi lub ich zbiory. Najbardziej znane z nich to: Mowy żałobne (1909), Mowy akademickie (1921), Mowy narodowe (1924). Zapraszany był do wygłaszania mów na pogrzebach znanych osobistości, m.in. na pogrzebie abpa Wincentego Chościak-Popiela czy Prymasa Augusta kard. Hlonda. Drukiem wydał również wiele mów rekolekcyjnych i szkice wykładów dla alumnów seminariów o tematyce biblijnej. Również dwa teksty odnoszące się do wpływów biblijnych u Słowackiego wygłoszone były przez biskupa Szlagowskiego jako mowy. Lilla Weneda w świetle Biblji (1928) była mową rektorką wygłoszoną podczas inauguracji roku akademickiego 1927/1928. Ojciec zadżumionych w świetle Biblji (1931) była to mowa wygłoszona z okazji 350. rocznicy założenia Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie.

W Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim pod sygnaturą S.272 przechowywana jest spuścizna abp Szlagowskiego. Jest ona nieopracowana, ale wstępnie ułożona i podzielona tematycznie. Składa się ze zbioru notatek do wykładów, zbioru biletów wizytowych i zaproszeń na uroczystości, zbioru fotografii oraz zbioru prac naukowych. Zbiór prac naukowych zawiera w sobie pisane głównie po wojnie i w większości niewydane teksty z zakresu biblistyki. Największe z nich to siedmiotomowa analiza tekstu modlitwy Ojcze Nasz, Marana Tha – analiza fragmentów Apokalipsy św. Jana oraz Mickiewicz i Słowacki a Biblia.

Tematem niniejszej pracy jest ostatni z wymienionych wcześniej zbiorów tekstów. Dzieli się on na dwie części: Mickiewicz a Biblia oraz Słowacki a Biblia. Na podstawie analizy pozostawionych notatek można wysnuć przypuszczenie, że autor planował je wydać oddzielnie, choć miały stanowić swoiste dwie części większego dzieła. Pisząc o Mickiewiczu Szlagowski wspomina tezy ze swoich tekstów o Słowackim i na odwrót. Wydaje się, że chciał podkreślić wpływ Biblii na dwóch największych wieszczów narodowych. Być może planował kolejne teksty dotyczące innych poetów, jednakże jest to jedynie przypuszczenie. Wracając do podziału tekstu, każda z części składa się z kilku artykułów. Mickiewicz a Biblia zawiera w sobie trzy: Widzenie Księdza Piotra z III części Dziadów, Księgi Narodu Polskiego oraz Księgi Pielgrzymstwa Polskiego. Każdy z tych artykułów ma za zadanie analizę tekstu tytułowego dzieła (lub jego fragmentu) oraz znalezienie paralelnych miejsc w Biblii. Podobnie autor postąpił z drugą częścią. Słowacki a Biblia składa się z czterech tekstów: Anhelli, Lilla Weneda, W Szwajcarii oraz Ojciec Zadżumionych. Również tutaj znajdziemy analizę dzieła oraz wykazanie paralelizmów biblijnych.

Większość artykułów składowych ma postać zarówno rękopisu, jak i maszynopisu. Wersje rękopiśmienne zapisane zostały na złożonych, czterostronicowych kartach w kratę rozmiaru 29 na 44 cm, a wersje w maszynopisie na dwustronicowych, czystych kartach tego samego rozmiaru. Rękopisy posiadają wiele skreśleń, poprawek i zmian w tekście, podczas gdy maszynopisy jedynie niewielkie kosmetyczne zmiany, głównie poprawki oczywistych omyłek. Dwa teksty Ojciec Zadżumionych i W Szwajcarii nie posiadają rękopisu. Co więcej część Słowacki a Biblia została przygotowana w formie książki z twardą tekturową oprawą i starannym ułożeniem tekstu. Anhelli został opatrzony długim wstępem i podzielony na rodziały. Lilla Weneda, W Szwajcarii oraz Ojciec Zadżumionych zostały umieszczone na końcu jako załączniki. Takiej wersji nie posiadamy dla części dotyczącej Mickiewicza. Na maszynopisach znajdują się jednak zapisane czerwoną kredką cyfry 1, 2 i 3, które układają teksty w kolejności: Widzenie Księdza Piotra z III części Dziadów, Księgi Narodu Polskiego oraz Księgi Pielgrzymstwa Polskiego. Jak już zostało wspomniane, Lilla Weneda oraz Ojciec Zadżumionych były wydane wcześniej. Lilla Weneda została wydana w 1928 roku w Warszawie pod nazwą Lilla Weneda w świetle Biblji: mowa wygłoszona podczas uroczystej inauguracji roku akademickiego 1927-1928 w dniu 23 października 1927 r. jako 6 tom serii Mowy Rektorskie / Uniwersytet Warszawski. Ojciec Zadżumionych opublikowany został w 1931 w Warszawie w Księdze pamiątkowej celem uczczenia 350-ej rocznicy założenia Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Obydwa teksty w spuściźnie bp Szlagowskiego zachowały się również w formie nadbitek.

Przechodząc do treści omawianych artykułów, każdy z nich zbudowany jest podobnie i spełnia podobne funkcje. W części dotyczącej Mickiewicza bp Szlagowski dzieli teksty na fragmenty stanowiące logiczną całość i analizuje je z większymi partiami tekstu biblijnego, a w obrębie fragmentów porównuje poszczególne zdania lub wiersze ze zdaniami lub wierszami z Biblii. Wybór ten został podyktowany tym, że według autora Mickiewicz czerpał inspiracje z wielu różnych fragmentów Pisma Świętego. Inny podział bp Szlagowski zastosował w części dotyczącej Słowackiego. Określa na wstępie, z których Ksiąg Pisma Świętego poeta czerpał inspiracje, a następnie porównuje poszczególne zagadnienia i tematy. Ze wszystkich tekstów jedynie Anhelli posiada obszerny wstęp metodologiczny, w którym bp Szlagowski wyjaśnia swój tok rozumowania i przedstawia założenia jakimi się kierował przy analizie. W przypadku analizy Lilli Wenedy, W Szwajcarii i Ojca Zadżumionych brak takiego wstępu można uzasadnić niewielką długością tekstu i tym, że są one załącznikami, a więc spełnione są w nich te założenia ze wstępu do Anhellego. Inaczej ma się rzecz z częścią dotyczącą Mickiewicza. W każdym z tekstów podany jest bardzo wstęp metodologiczny, nie wyczerpujący jednak tematu.

W swoich artykułach bp Szlagowski porusza się w na granicy dwóch stylów pisania – oratorskiego i naukowego. Lilla Weneda i Ojciec Zadżumionych (być może również W Szwajcarii) pisane były jako mowy i zostały wygłoszone w konkretnych okolicznościach. Ich styl, zwłaszcza na początku i końcu każdego z tekstów, jest bardzo dekoracyjny i przeładowany technikami oratorskimi. Również w zasadniczych częściach obydwu artykułów autor odchodzi często od naukowej precyzji w stronę krasomówczych uproszczeń i upiększeń. Teksty te posiadają również niewiele przypisów i odniesień do literatury przedmiotu. Dużo bardziej naukowy charakter posiadają wszystkie teksty zawarte w części poświęconej Mickiewiczowi. Tutaj na piękno i giętkość wypowiedzi bp Szlagowski pozwala sobie jedynie na początku i końcu tekstów. Sama treść analizy jest rzeczowa i w większej ilości opatrzona przypisami. Być może teksty pierwotnie były pisane jako mowy, a następnie stały się zbyt długie do publicznego wygłaszania. Z tego powodu techniki oratorskie zachowały się jedynie we wstępach i zakończeniach. Najbardziej naukowym i praktycznie pozbawionym ozdobników tekstem jest Anhelli. Jest to najdłuższy z artykułów, mogący uchodzić nawet za osobną monografię. Z pewnością pisany był od początku do końca jako tekst stricte naukowy. Świadczą o tym przede wszystkim rozbudowany wstęp, przemyślany podział tekstu na rozdziały oraz największa ilość przypisów.

Za podstawę wydania tekstów przyjęto maszynopisy opatrzone słowami „do druku” oraz nadbitki opublikowanych wcześniej artykułów. Porównano teksty z rękopisami, przy czym nie dostrzeżono znaczących zmian. Układ tekstów zasugerowany został przez bp Szlagowskiego poprzez numerację artykułów dotyczących twórczości Mickiewicza oraz zebranie tych dotyczących twórczości Słowackiego w jeden oprawny tom.

Zrezygnowano z całkowitego uwspółcześnienia tekstu artykułów. Zachowano oryginalną pisownię i standardy współczesnej bp Szlagowskiemu ortografii. W celu uczynienia tekstu bardziej przystępnym zdecydowano się jedynie na uwspółcześnienie interpunkcji, głównie stosowania przecinków, dwukropków i myślników. Poprawione zostały również oczywiste omyłki pisarskie. Większe omyłki pozostawiono opatrzone odpowiednim przypisem. Wszystkie cytaty oznaczono kursywą, podając w nawiasach lokalizację cytatu. Cytaty z Pisma Świętego odnoszą się do tekstu Biblii Jakuba Wujka współczesnego dla Mickiewicza i Słowackiego. Z racji cytowania przez bp Szlagowskiego fragmentów Biblii „z pamięci” poprawione zostały oczywiste omyłki, takie jak przesunięcie wiersza lub rozdziału o jeden. W przypadku większych omyłek zostało to oznaczone w przypisach. Lokalizacje cytatów do utworów Mickiewicza i Słowackiego podawane są w formie oryginalnie używanej przez bp Szlagowskiego. Dziady cz. III – w nawiasie podano numer rozdziału i wersu. Księgi Narodu Polskiego (skrót K.N.P) – w nawiasie podano numer wersu. Księgi Pielgrzymstwa Polskiego (skrót K.P.P) – w nawiasie podano numer rozdziału i wersu. Anhelli (skrót Anh.)– w nawiasie podano numer rozdziału i wersu. Lilla Weneda – w nawiasie podano numer rozdziału i wersu. W Szwajcarii – w nawiasie podano numer rozdziału i wersu. Ojciec Zadżumionych (skrót O.Z.) – w nawiasie podano numer wersu.

Bibliografia:

  1. Nitecki Piotr, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999, Warszawa 2000.
  2. Schematyzmy Archidiecezji Warszawskiej za lata 1882-1948.
  3. Wojdecki Waldemar, Arcybiskup Antoni Szlagowski kaznodzieja Warszawy, Warszawa 1997.

Kontakt

adres

Archiwum
Archidiecezjalne
Warszawske

ul. Dewajtis 3
01-815 Warszawa

telefon

22 561 01 36